Przygotowanie planu badań własnych jest ważnym krokiem w procesie przygotowywania pracy dyplomowej lub badań naukowych. Plan badań pozwala na określenie celów, metod i harmonogramu badań, a także na ocenę ich realizowalności.
Aby przygotować plan badań własnych, należy:
- Określić problem badawczy: jasno określić problem, który ma być badany, oraz postawić hipotezy badawcze.
- Określić cele badań: określić, co chce się osiągnąć dzięki badaniom, jakie pytania badawcze chce się rozwiązać.
- Wybrać metody badawcze: wybrać odpowiednie metody, które pozwolą na rozwiązanie problemu badawczego i spełnienie celów badań.
- Określić zakres badań: określić, jakie dane i materiały będą potrzebne do przeprowadzenia badań.
- Skonstruować harmonogram badań: określić czas trwania badań i poszczególne etapy ich realizacji.
- Przeprowadzić analizę ryzyka: określić ewentualne trudności i ryzyka związane z przeprowadzeniem badań oraz zaplanować działania zapobiegające je.
- Określić potrzebne zasoby: określić, jakie zasoby (np. finansowe, ludzkie, techniczne) będą potrzebne do przeprowadzenia badań.
- Ocenić realizowalność badań: ocenić, czy planowane badania są realistyczne i czy możliwe jest ich przeprowadzenie w ramach czasowych i zasobów dostępnych.
Ważne jest, aby plan badań był jasny i zrozumiały, a także był zgodny z wymaganiami formalnymi uczelni oraz z używanym stylem pracy. Warto też pamiętać, że plan badań może być korygowany w trakcie realizacji badań, jeśli pojawią się nowe informacje lub trudności.
Przeprowadzenie badań jest często wymagane przez promotorów prac dyplomowych, na kierunkach nauk społecznych.
Badania naukowe mają dwie fazy:
a) faza koncepcyjna;
b) faza badawcza.
Faza koncepcyjna obejmuje:
1) określić temat, przedmiot i cel badań;
2) kultywowanie problemów badawczych;
3) hipotezy dotyczące licencjonowania badań;
4) wybrać obszar badań i określić dobór próby;
5) zdefiniować zmienne i wybrać dla nich znaki;
6) określić metody, techniki i narzędzia badawcze metody;
7) przygotowanie badań;
8) Badania pilotażowe.
Faza badawcza powinna również:
1) odpowiednie badania;
2) uporządkować materiały;
3) kodyfikować dane;
4) zweryfikować hipotezy;
5) zinterpretować wyniki badań;
6) wyciągnąć wnioski.
Plan badań własnych powinien być przygotowany jeszcze przed rozpoczęciem właściwego gromadzenia danych. Pozwala on uporządkować wszystkie działania i sprawdzić, czy poszczególne elementy projektu badawczego są ze sobą zgodne. Szczególnie ważne jest zachowanie związku pomiędzy celem badań, problemami badawczymi, hipotezami, zmiennymi oraz wybranymi metodami. Jeżeli któryś z tych elementów nie pasuje do pozostałych, może się okazać, że po zakończeniu badań autor nie będzie w stanie odpowiedzieć na postawione pytania.
Pierwszym etapem powinno być precyzyjne określenie przedmiotu badań. Przedmiot badań wskazuje, czego dokładnie dotyczy analiza. Może nim być określone zjawisko społeczne, zachowanie pracowników, sposób funkcjonowania organizacji, postawy uczniów, poziom satysfakcji klientów albo inne zagadnienie związane z tematyką pracy. Przedmiot nie powinien być formułowany zbyt szeroko, ponieważ utrudni to dalsze planowanie badań.
Następnie należy określić cel badań. Powinien on wynikać bezpośrednio z tematu pracy i wskazywać, co autor zamierza ustalić. Może to być na przykład diagnoza określonego zjawiska, poznanie opinii badanej grupy, określenie zależności między zmiennymi, porównanie dwóch grup albo ocena skuteczności określonego rozwiązania. Cel powinien być możliwy do zrealizowania przy zastosowaniu dostępnych metod.
Na podstawie celu formułuje się problemy badawcze. Problem główny obejmuje najważniejsze pytanie stawiane w pracy, natomiast problemy szczegółowe rozbijają go na mniejsze części. Dobrze sformułowane problemy pomagają później konstruować narzędzie badawcze i analizować wyniki. Jeżeli badanie dotyczy satysfakcji pracowników, problem główny może dotyczyć poziomu tej satysfakcji, a problemy szczegółowe – wpływu wynagrodzenia, relacji z przełożonym, warunków pracy czy możliwości awansu.
Kolejnym etapem może być sformułowanie hipotez. Nie są one wymagane w każdej pracy, ale jeśli metodologia je przewiduje, powinny stanowić przypuszczalne odpowiedzi na postawione problemy. Hipotezy muszą być możliwe do zweryfikowania. Nie powinny mieć charakteru ogólnych stwierdzeń, których nie da się sprawdzić na podstawie danych zebranych w badaniu.
Ważnym etapem jest określenie zmiennych. Zmienna to cecha lub właściwość, która może przyjmować różne wartości. W badaniach społecznych zmiennymi mogą być na przykład wiek, poziom wykształcenia, staż pracy, poziom satysfakcji, częstotliwość określonych zachowań czy ocena danego zjawiska. Jeśli badanie zakłada analizę zależności, trzeba określić, które zmienne pełnią rolę niezależnych, a które zależnych.
Zmienne powinny zostać odpowiednio zoperacjonalizowane, czyli przełożone na konkretne wskaźniki możliwe do zaobserwowania lub zmierzenia. Przykładowo samo pojęcie „zaangażowanie pracownika” jest dość ogólne. Aby je badać, trzeba ustalić, po czym można rozpoznać wysoki lub niski poziom zaangażowania. Wskaźnikami mogą być deklarowana gotowość do podejmowania dodatkowych zadań, przywiązanie do organizacji, chęć pozostania w firmie czy poziom identyfikacji z jej celami.
Kolejnym istotnym elementem planu jest określenie populacji badanej i próby. Populacja to zbiorowość, której dotyczy badanie, natomiast próba obejmuje te osoby lub jednostki, które faktycznie zostaną objęte analizą. Student powinien wyjaśnić, kto będzie uczestnikiem badania, dlaczego wybrano właśnie tę grupę oraz w jaki sposób dokonano doboru.
Dobór próby może mieć charakter losowy lub nielosowy. W pracach dyplomowych często stosuje się dobór celowy, zwłaszcza gdy badanie dotyczy konkretnej organizacji lub określonej grupy. Ważne jest jednak, aby sposób doboru został jasno opisany. Nie wystarczy napisać, że ankietę wypełniło kilkadziesiąt osób. Trzeba również wskazać, kim były te osoby i dlaczego właśnie ich odpowiedzi zostały wykorzystane.
Należy też ustalić liczebność próby. W niektórych badaniach większa liczba respondentów pozwala na bardziej wiarygodne wnioski, ale nie zawsze jest możliwe objęcie badaniem bardzo licznej grupy. W pracy licencjackiej czy magisterskiej należy uwzględniać realne możliwości organizacyjne. Ważniejsze od samej liczby uczestników jest to, aby próba była odpowiednia do celu badań i aby autor nie formułował wniosków szerszych, niż pozwalają na to zebrane dane.
Po ustaleniu próby należy dobrać metodę badawczą. W naukach społecznych często stosuje się sondaż diagnostyczny, wywiad, obserwację, analizę dokumentów, analizę przypadku czy analizę danych zastanych. Dobór powinien wynikać z charakteru problemu. Jeżeli autor chce poznać opinie dużej grupy, ankieta może być dobrym rozwiązaniem. Jeśli zależy mu na pogłębionym poznaniu doświadczeń kilku osób, lepszy może być wywiad.
Warto wyraźnie odróżniać metodę, technikę i narzędzie badawcze. W zależności od przyjętej metodologii terminy te mogą być różnie definiowane, jednak nie powinny być stosowane zamiennie bez wyjaśnienia. Przykładowo metodą może być sondaż diagnostyczny, techniką ankieta, a narzędziem kwestionariusz ankiety. W pracy należy stosować terminologię zgodną z literaturą metodologiczną wykorzystywaną na danym kierunku.
Narzędzie badawcze powinno zostać skonstruowane po określeniu problemów i zmiennych, a nie przed nimi. Każde pytanie w kwestionariuszu powinno służyć zdobyciu informacji potrzebnych do rozwiązania konkretnego problemu badawczego. Jeśli autor nie potrafi wskazać, do czego wykorzysta odpowiedź na dane pytanie, warto zastanowić się nad jego usunięciem.
Pytania powinny być jasne, jednoznaczne i dostosowane do badanej grupy. Należy unikać pytań wieloznacznych, sugerujących odpowiedź albo zawierających dwa zagadnienia jednocześnie. Przykładowo pytanie „Czy jest Pan/Pani zadowolony/a z wynagrodzenia i atmosfery w pracy?” jest nieprawidłowe, ponieważ respondent może być zadowolony z jednego elementu i niezadowolony z drugiego. Każde zagadnienie powinno być badane oddzielnie.
W przypadku ankiety trzeba także przemyśleć kolejność pytań. Zwykle zaczyna się od pytań prostych i ogólnych, a następnie przechodzi do bardziej szczegółowych. Pytania metryczkowe można umieścić na końcu, chyba że istnieje szczególne uzasadnienie innego układu. Cały kwestionariusz powinien mieć logiczną strukturę i nie być nadmiernie długi.
Przed rozpoczęciem właściwego badania warto przeprowadzić pilotaż. Polega on na przetestowaniu narzędzia na niewielkiej grupie osób podobnych do respondentów właściwego badania. Pozwala sprawdzić, czy pytania są zrozumiałe, czy skale odpowiedzi są właściwie skonstruowane oraz czy nie występują problemy techniczne. Pilotaż może ujawnić błędy, których autor nie zauważył podczas samodzielnego przygotowywania kwestionariusza.
Po pilotażu należy wprowadzić potrzebne poprawki. Nie powinno się traktować pierwszej wersji narzędzia jako ostatecznej. Czasami konieczne jest uproszczenie pytań, zmiana kolejności, dodanie brakującej odpowiedzi albo usunięcie pytań, które okazały się niejasne. Lepiej wykryć takie problemy przed rozpoczęciem badania niż po zebraniu dużej liczby nieprzydatnych odpowiedzi.
Plan badań powinien również określać sposób ich przeprowadzenia. W przypadku ankiety należy ustalić, czy będzie ona papierowa, internetowa czy prowadzona w inny sposób. Przy wywiadach trzeba określić miejsce, sposób umawiania uczestników oraz sposób rejestrowania wypowiedzi. W badaniach dokumentów należy wcześniej ustalić, do jakich materiałów autor będzie miał dostęp.
Ważne są także kwestie etyczne. Uczestnicy badania powinni wiedzieć, jaki jest jego cel i w jaki sposób będą wykorzystane przekazane informacje. Jeśli badanie jest anonimowe, należy jasno to zaznaczyć. Jeżeli zbierane są dane pozwalające zidentyfikować respondentów, trzeba zadbać o ich odpowiednie zabezpieczenie i stosować się do wymagań obowiązujących na uczelni.
Nie należy zbierać informacji, które nie są potrzebne do realizacji celu badania. Jeśli wiek, płeć, stanowisko czy inne dane osobowe nie będą wykorzystywane w analizie, warto rozważyć, czy ich pozyskiwanie ma sens. Ograniczenie zakresu zbieranych informacji ułatwia również ochronę prywatności respondentów.
Harmonogram badań powinien być realistyczny. Trzeba uwzględnić nie tylko samo zbieranie danych, ale także przygotowanie narzędzia, konsultację z promotorem, pilotaż, dotarcie do respondentów, opracowanie wyników i napisanie części badawczej. W praktyce najwięcej problemów pojawia się wtedy, gdy badania rozpoczynane są zbyt późno.
W przypadku ankiety należy pozostawić czas na oczekiwanie na odpowiedzi. Nie wszyscy respondenci wypełnią formularz od razu, a część może w ogóle nie odpowiedzieć. Przy wywiadach trzeba liczyć się z koniecznością dopasowania terminów do dostępności uczestników. W badaniach prowadzonych w organizacjach może być również potrzebna zgoda kierownictwa.
Analiza ryzyka powinna obejmować przewidywanie takich trudności. Można założyć na przykład, że liczba odpowiedzi na ankietę będzie mniejsza od oczekiwanej. Warto wtedy wcześniej zaplanować dodatkowe sposoby dotarcia do respondentów. Jeśli badanie zależy od dostępu do dokumentów przedsiębiorstwa, dobrze jest upewnić się, że będą one rzeczywiście dostępne.
Po zakończeniu gromadzenia danych rozpoczyna się etap ich porządkowania. W przypadku ankiety należy sprawdzić kompletność odpowiedzi, wyeliminować formularze, które nie spełniają przyjętych kryteriów, oraz przygotować dane do analizy. W badaniach jakościowych konieczne może być uporządkowanie notatek, transkrypcja wywiadów i wyodrębnienie kategorii analitycznych.
Kodyfikacja danych polega na nadaniu odpowiedziom odpowiednich oznaczeń, które umożliwiają ich późniejsze zestawienie i analizę. W pytaniach zamkniętych może to być przypisanie wartości liczbowych poszczególnym odpowiedziom. W pytaniach otwartych konieczne może być pogrupowanie wypowiedzi według powtarzających się tematów. Sposób kodowania powinien być przemyślany jeszcze przed rozpoczęciem właściwej analizy.
Analiza danych powinna wynikać z problemów badawczych. Nie należy przedstawiać wyników wyłącznie w kolejności pytań zawartych w kwestionariuszu. Bardziej wartościowe jest pogrupowanie danych według zagadnień odpowiadających problemom szczegółowym. Dzięki temu część badawcza staje się logicznym rozwiązaniem postawionych wcześniej pytań.
W przypadku danych ilościowych można stosować tabele, wykresy, wartości procentowe, średnie oraz inne miary statystyczne odpowiednie do charakteru materiału. Nie należy jednak używać skomplikowanych metod statystycznych wyłącznie po to, aby praca wyglądała bardziej zaawansowanie. Każda metoda analizy powinna mieć uzasadnienie i być prawidłowo interpretowana.
Wyniki badań jakościowych wymagają innego sposobu prezentacji. Można wyodrębniać powtarzające się motywy, kategorie wypowiedzi, podobieństwa i różnice między respondentami. Warto przy tym zachować równowagę pomiędzy przedstawianiem materiału empirycznego a jego interpretacją. Samo przytaczanie kolejnych wypowiedzi nie jest jeszcze analizą.
Po opracowaniu wyników należy wrócić do hipotez i problemów badawczych. Każdy z nich powinien zostać rozpatrzony na podstawie zgromadzonych danych. Jeśli którejś hipotezy nie można zweryfikować, trzeba zastanowić się, czy problem wynikał z niewłaściwego narzędzia, zbyt małej liczby danych czy z samego sposobu jej sformułowania.
Interpretacja wyników powinna również odnosić się do literatury. Warto sprawdzić, czy uzyskane rezultaty są zgodne z wcześniejszymi badaniami, czy też wskazują na inne zależności. Takie porównanie zwiększa wartość części badawczej, ponieważ pokazuje, że autor nie analizuje własnych wyników w oderwaniu od istniejącej wiedzy.
Wnioski powinny wynikać bezpośrednio z analizy. Nie należy formułować twierdzeń, które wykraczają poza zebrany materiał. Jeśli próba była niewielka lub ograniczona do jednej organizacji, trzeba zachować ostrożność w uogólnianiu rezultatów. Wnioski powinny odpowiadać realnemu zakresowi badań.
Plan badań powinien zatem obejmować cały proces – od sformułowania problemu aż do interpretacji wyników. Nie jest tylko harmonogramem zbierania danych, lecz kompletną koncepcją postępowania badawczego. Im dokładniej zostanie przygotowany, tym mniejsze jest ryzyko, że podczas analizy okaże się, iż brakuje informacji potrzebnych do rozwiązania postawionych problemów.
Dobrze przygotowany plan powinien odpowiedzieć na kilka podstawowych pytań: co będzie badane, po co będzie badane, kogo lub czego będzie dotyczyć badanie, za pomocą jakich metod zostanie przeprowadzone, jakie informacje należy zgromadzić, w jaki sposób zostaną one przeanalizowane oraz jakie ograniczenia mogą wystąpić. Jeżeli wszystkie te kwestie zostały jasno określone, badanie ma solidne podstawy.
Warto przed rozpoczęciem badań przedstawić plan promotorowi. Zmiana problemu badawczego, narzędzia czy sposobu doboru próby jest stosunkowo łatwa, dopóki dane nie zostały jeszcze zebrane. Po zakończeniu badań poprawienie błędów metodologicznych może być znacznie trudniejsze, a czasami wymaga ponownego przeprowadzenia całego badania.
Plan badań nie musi być jednak dokumentem całkowicie niezmiennym. W trakcie realizacji mogą pojawić się okoliczności wymagające modyfikacji. Ważne jest, aby każda taka zmiana była świadoma, uzasadniona i nie prowadziła do utraty spójności między celem, problemami i zastosowanymi metodami. W razie istotnych zmian warto ponownie skonsultować koncepcję z promotorem.
Przygotowanie dobrego planu badań własnych jest jednym z najważniejszych warunków prawidłowego wykonania części empirycznej pracy dyplomowej. Pozwala uporządkować działania, ograniczyć ryzyko błędów i zapewnić, że zgromadzony materiał rzeczywiście umożliwi rozwiązanie problemów badawczych. Dzięki temu badanie nie staje się przypadkowym zbiorem ankiet, wywiadów czy danych, lecz logicznie zaplanowanym procesem prowadzącym do uzasadnionych wniosków.