W doborze literatury problemu należy dążyć do spełnienia wymogu, by była to literatura aktualna, najnowsza. Wykorzystanie literatury i źródeł powinno mieście się w proporcjach: książki 50-60%, prasa (branżowa i specjalistyczna) 30-40% i źródła elektroniczne 10-20%. Należy unikać pisania obszernych fragmentów pracy wyłącznie na podstawie jednego źródła. Autor pracy licencjackiej powinien wykazać się umiejętnością toczenia informacji pochodzących z różnorodnych źródeł. Warto wykorzystać następujące sugestie:
- Należy zdecydowanie preferować monografie i artykuły specjalistyczne, unikać publikacji prasowych, nie zweryfikowanych pozycji internetowych oraz encyklopedii i słowników.
- Podręczniki należy wykorzystywać tylko w razie konieczności.
- Należy zwracać uwagę na wydawcę i wybierać pozycje wydawców znanych, np. PWE, PWN, Poltext, Oficyna Ekonomiczna, a także różnych wydawnictw uczelnianych: SGH, Akademii Ekonomicznych w Poznaniu, Wrocławiu, Krakowie, Katowicach, itp.
- Spośród czasopism należy preferować znane i o odpowiedniej tradycji.
- Spośród dostępnych źródeł należy wybierać pozycje autorów uznanych, autorytetów w danej dziedzinie.
- Cenną kopalnią informacji są różnego rodzaju materiały pokonferencyjne, choć i tu należy zachować ostrożność, ponieważ bok referatów znanych specjalistów występują pierwsze próby zupełnie młodych naukowców, często ubogie merytorycznie lub metodycznie.
Przy studiowaniu literatury należy robić notatki.
Sam sposób robienia notatek nie jest sprawą banalną. Wiadomo przecież, że uczniowie korzystający z książek bibliotecznych nie mają ich pod ręką podczas pisania pracy. Dlatego notatki muszą być przygotowane w taki sposób, aby zawarte w nich dane były wystarczające iw pełni wiarygodne. Jednocześnie notatki muszą być ekonomiczne, aby były łatwiejsze w obsłudze. Należy dodać, że nawet jeśli masz własne książki, musisz robić notatki. Dzieje się tak, ponieważ rejestrowanie podstawowych danych o wartości przyczynia się do zrozumienia i organizacji wiedzy.
Notatki są zwykle robione podczas ponownego czytania książki lub rozdziału, abyś mógł wybrać, co jest najważniejsze do robienia notatek, co najwyraźniej odnosi się do tematu pracy. Każda strona jest wypełniona w taki sposób, aby jej układ był zrozumiały i logiczny. W rogu karty znajduje się nazwisko autora oraz tytuł pracy lub hasło odpowiadające treści notatki.
Dodatkowe informacje obowiązują w zależności od rodzaju notatki. Na przykład przygotowując notę bibliograficzną należy podać imię i nazwisko autora, tytuł książki, miejsce i rok wydania.
Praca z literaturą nie powinna sprowadzać się jedynie do gromadzenia dużej liczby książek i artykułów. Znacznie ważniejsze jest umiejętne wykorzystanie odnalezionych materiałów. Student powinien potrafić ocenić ich przydatność, wybrać informacje rzeczywiście związane z tematem pracy, porównać poglądy różnych autorów oraz wykorzystać literaturę do stworzenia własnego, logicznie uporządkowanego wywodu. Dobrze przygotowana część teoretyczna pracy dyplomowej nie jest więc streszczeniem kolejnych książek, lecz rezultatem świadomego wyboru i zestawienia wielu źródeł.
Poszukiwanie literatury warto rozpocząć od opracowania listy najważniejszych pojęć związanych z tematem pracy. Jeśli praca dotyczy na przykład motywowania pracowników, warto wyszukiwać publikacje nie tylko pod hasłem „motywowanie”, lecz także „motywacja”, „system motywacyjny”, „zaangażowanie pracowników”, „wynagradzanie”, „pozafinansowe instrumenty motywacyjne” czy „satysfakcja z pracy”. Pozwala to dotrzeć do większej liczby wartościowych materiałów i lepiej poznać sposób ujmowania problemu w literaturze.
W pierwszej fazie nie należy ograniczać się wyłącznie do publikacji, których tytuł niemal dokładnie odpowiada tytułowi pracy dyplomowej. Bardzo często wartościowe informacje znajdują się w książkach i artykułach dotyczących szerszej problematyki. Publikacja poświęcona zarządzaniu zasobami ludzkimi może zawierać rozdział dotyczący motywowania, a monografia poświęcona zachowaniom organizacyjnym może omawiać teorie motywacji, które okażą się niezbędne w części teoretycznej. Ważna jest zatem nie tylko nazwa publikacji, lecz przede wszystkim jej rzeczywista treść.
Dobrym punktem wyjścia mogą być publikacje przeglądowe i podręczniki akademickie. Pozwalają one rozpoznać podstawową terminologię, najważniejsze koncepcje i nazwiska autorów związanych z danym zagadnieniem. Nie powinny jednak stanowić jedynej podstawy pracy. Po uzyskaniu ogólnej orientacji warto sięgnąć do monografii, artykułów naukowych i publikacji źródłowych, w których poszczególne problemy zostały omówione znacznie dokładniej.
Przydatną metodą poszerzania bibliografii jest analizowanie spisów literatury zawartych w wartościowych książkach i artykułach. Jeśli student odnajdzie publikację dobrze odpowiadającą tematowi pracy, warto sprawdzić, na jakie opracowania powołuje się jej autor. W ten sposób można dotrzeć do kolejnych źródeł, również takich, których nie udało się odnaleźć przy zwykłym wyszukiwaniu według słów kluczowych. Taka metoda pozwala stopniowo budować sieć powiązanych publikacji.
Ważne jest również rozróżnienie źródeł pierwotnych i wtórnych. Jeśli autor A omawia koncepcję autora B, a student chce przedstawić właśnie koncepcję autora B, najlepiej – o ile jest to możliwe – dotrzeć do publikacji pierwotnej. Pozwala to uniknąć sytuacji, w której poglądy danego autora są przedstawiane wyłącznie za pośrednictwem cudzej interpretacji. Źródła wtórne są oczywiście bardzo przydatne, szczególnie gdy pokazują rozwój określonej teorii albo zestawiają różne stanowiska, jednak nie zawsze powinny zastępować tekst pierwotny.
Podczas wyszukiwania literatury trzeba zwracać uwagę na datę publikacji, ale zasady aktualności nie należy traktować mechanicznie. W wielu dziedzinach istnieją klasyczne publikacje, których znaczenie nie zmalało mimo upływu lat. Dotyczy to między innymi podstawowych teorii zarządzania, ekonomii, pedagogiki, psychologii czy socjologii. W takim przypadku starsza pozycja może być w pełni uzasadniona. Problem pojawia się dopiero wtedy, gdy cała literatura pochodzi sprzed kilkunastu lub kilkudziesięciu lat, mimo że analizowane zagadnienie dynamicznie się rozwija.
Szczególnej ostrożności wymaga korzystanie ze źródeł internetowych. Sam fakt opublikowania tekstu w Internecie nie oznacza, że jest on niewiarygodny. W sieci dostępne są przecież artykuły naukowe, raporty instytucji publicznych, dane statystyczne, akty prawne, dokumenty organizacji międzynarodowych czy publikacje uczelni. Problemem są przede wszystkim materiały anonimowe, teksty bez wskazanego autora, wpisy blogowe niewiadomego pochodzenia oraz strony, na których nie można ustalić źródła zamieszczonych informacji.
Przed wykorzystaniem materiału internetowego warto ustalić, kto jest jego autorem, jaka instytucja odpowiada za publikację, kiedy tekst został opublikowany i czy zawarte w nim informacje można zweryfikować. Jeżeli na przykład dane statystyczne dotyczą rynku pracy dostępne są jednocześnie w oficjalnej bazie instytucji publicznej i na przypadkowym portalu internetowym, zdecydowanie lepiej odwołać się do źródła pierwotnego. Podnosi to wiarygodność pracy i ułatwia późniejsze sprawdzanie danych.
Nie należy także utożsamiać popularności źródła z jego wartością naukową. Tekst znajdujący się wysoko w wynikach wyszukiwania może być napisany bardzo przystępnie, ale niekoniecznie spełnia wymogi publikacji naukowej. Przy pisaniu pracy dyplomowej pierwszeństwo powinny mieć źródła, które można zweryfikować pod względem autorstwa, miejsca publikacji, metodologii i podstaw merytorycznych.
Kolejnym ważnym elementem pracy z literaturą jest selekcja materiałów. Student nie musi wykorzystywać wszystkiego, co udało mu się znaleźć. W praktyce dobra bibliografia jest rezultatem selekcji, a nie przypadkowego gromadzenia pozycji. Niektóre publikacje mogą okazać się zbyt ogólne, inne przestarzałe, jeszcze inne tylko pozornie związane z tematem. Warto na bieżąco dzielić materiały na podstawowe, uzupełniające oraz mało przydatne.
Bardzo pomocne jest przyporządkowanie źródeł do konkretnych rozdziałów i podrozdziałów. Przy każdej pozycji można zapisać, do jakiego zagadnienia będzie prawdopodobnie wykorzystana. Dzięki temu podczas pisania nie trzeba za każdym razem przeszukiwać całej zgromadzonej bibliografii. Jest to szczególnie ważne w przypadku prac, w których liczba wykorzystywanych publikacji jest duża.
Notowanie powinno być prowadzone w sposób systematyczny. Nie warto odkładać zapisywania danych bibliograficznych na później. Bardzo częstym błędem jest skopiowanie interesującego fragmentu do osobnego pliku bez zapisania autora, tytułu publikacji i numeru strony. Po kilku tygodniach student pamięta już tylko samą treść, ale nie potrafi ustalić, skąd pochodzi. Może to prowadzić do poważnych problemów podczas tworzenia przypisów.
Dlatego przy każdej notatce warto od razu zapisać pełne dane umożliwiające późniejsze odnalezienie źródła. W przypadku książki będą to przede wszystkim imię i nazwisko autora, tytuł, miejsce i rok wydania oraz numer strony. Przy artykule należy zanotować również tytuł czasopisma, rok wydania, numer zeszytu oraz strony artykułu. Przy źródłach elektronicznych potrzebne mogą być dodatkowo dane dotyczące miejsca publikacji i daty dostępu, zależnie od zasad przyjętych na uczelni.
Dobrze przygotowane notatki powinny wyraźnie rozróżniać cytat dosłowny od parafrazy i własnej refleksji. Jeśli student przepisuje fragment publikacji słowo w słowo, należy zaznaczyć to od razu, najlepiej cudzysłowem oraz numerem strony. W przeciwnym razie po kilku miesiącach może nie pamiętać, czy dane sformułowanie jest jego własnym zdaniem, czy fragmentem cudzej publikacji. Takie pomyłki mogą prowadzić do nieprawidłowego cytowania.
Warto również zapisywać własne uwagi do czytanej literatury. Mogą to być spostrzeżenia, pytania, porównania z innymi autorami albo pomysły na wykorzystanie danego fragmentu w pracy. Takie notatki mają dużą wartość, ponieważ właśnie w trakcie lektury często pojawiają się pierwsze elementy późniejszej analizy. Dzięki temu student nie tylko gromadzi informacje, lecz zaczyna je również interpretować.
Przydatna może być forma notatki tematycznej. Zamiast przygotowywać wyłącznie notatkę do całej książki, można tworzyć osobne zapisy dotyczące poszczególnych pojęć lub problemów. Przykładowo podczas lektury publikacji dotyczącej zarządzania można osobno zanotować informacje o motywowaniu, przywództwie, kulturze organizacyjnej i komunikacji. Później znacznie łatwiej wykorzystać takie notatki przy pisaniu konkretnych podrozdziałów.
Należy jednak unikać tworzenia notatek zbyt obszernych. Przepisywanie całych stron książki rzadko jest efektywne. Celem notowania powinno być uchwycenie tego, co rzeczywiście przyda się w pracy: definicji, argumentów, wyników badań, istotnych przykładów, klasyfikacji czy różnic między stanowiskami autorów. Dobra notatka pozwala szybko przypomnieć sobie sens przeczytanego fragmentu bez konieczności ponownego analizowania całej publikacji.
Podczas pisania konkretnego podrozdziału warto korzystać z kilku źródeł równocześnie. Nie oznacza to, że każde zdanie musi pochodzić z innej publikacji, ale cały fragment nie powinien stanowić streszczenia jednej książki. Jeśli omawiane jest pojęcie motywacji, można zestawić definicje kilku autorów, wskazać wspólne elementy, przedstawić różnice, a następnie przyjąć definicję najlepiej odpowiadającą potrzebom pracy. Takie postępowanie pokazuje rzeczywistą pracę z literaturą.
Szczególnie wartościowe jest porównywanie stanowisk. Literatura naukowa nie zawsze przedstawia jeden, powszechnie akceptowany sposób rozumienia danego zagadnienia. Poszczególni autorzy mogą różnie definiować to samo pojęcie, wskazywać inne klasyfikacje albo odmiennie interpretować wyniki badań. Student nie powinien tych różnic ukrywać. Wręcz przeciwnie, może je wykorzystać do przedstawienia problemu w sposób bardziej pogłębiony.
Nie wystarczy jednak napisać, że „według jednego autora jest tak, a według drugiego inaczej”. Potrzebny jest również komentarz pokazujący, na czym polega różnica i jakie ma znaczenie dla analizowanego zagadnienia. Właśnie w takich miejscach ujawnia się samodzielność autora pracy. Student nie tworzy teorii naukowej od podstaw, ale powinien umieć świadomie korzystać z istniejącego dorobku.
Ważna jest także kolejność przedstawiania treści zaczerpniętych z literatury. Nie należy budować rozdziału według kolejności przeczytanych książek. To plan pracy powinien decydować, kiedy wykorzystana zostanie określona informacja. Najpierw warto stworzyć strukturę podrozdziału, a dopiero później wypełniać ją materiałem pochodzącym z wybranych źródeł. Pozwala to zachować logiczny tok wywodu.
Praca z literaturą trwa właściwie przez cały okres przygotowywania pracy dyplomowej. Nie kończy się po napisaniu pierwszego rozdziału. W trakcie badań mogą pojawić się nowe zagadnienia wymagające uzupełnienia podstaw teoretycznych, a podczas interpretowania wyników często trzeba ponownie sięgnąć do publikacji, aby porównać własne ustalenia z wynikami innych autorów. Bibliografia rozwija się więc wraz z pracą.
Nie oznacza to jednak, że należy bez końca poszukiwać kolejnych źródeł. W pewnym momencie dodatkowe publikacje zaczynają powtarzać informacje, które zostały już wcześniej odnalezione. Jest to sygnał, że dla danego zagadnienia zgromadzono wystarczającą bazę materiałową. Wtedy lepiej skoncentrować się na analizie i pisaniu niż na dalszym zwiększaniu liczby pozycji w bibliografii.
Przed zakończeniem pracy warto przeprowadzić kontrolę wykorzystanej literatury. Trzeba sprawdzić, czy wszystkie pozycje wymienione w bibliografii rzeczywiście zostały wykorzystane w tekście oraz czy nie brakuje źródeł, do których odwołano się w przypisach. Należy także zweryfikować poprawność danych bibliograficznych, ponieważ drobne błędy w nazwiskach autorów, tytułach czy latach wydania mogą utrudniać identyfikację publikacji.
Dobrze prowadzona praca z literaturą znacznie ułatwia przygotowanie całej pracy dyplomowej. Pozwala uniknąć chaotycznego pisania, ogranicza ryzyko błędów w przypisach, pomaga zachować spójność między rozdziałami i sprzyja formułowaniu własnych wniosków. Najważniejsze jest jednak to, aby literatura nie była traktowana jako materiał, który należy jedynie „przepisać” własnymi słowami. Powinna stanowić podstawę do zrozumienia problemu, porównywania różnych stanowisk i budowania argumentacji prowadzącej do realizacji celu pracy.