Streszczenie pracy składa się ze wszystkich elementów (wstępu, celu badań, opisu metod, wyników z dyskusją i wniosków), tak jak pełna praca, ale może mieć zaledwie do 1000 znaków. Nie należy unikać wartości liczbowych i podać chociaż te najważniejsze. W streszczeniu nie ma miejsce na cytacje, tabele i ryciny. Nie umieszcza się też w nim cytatów.
I nie należy mylić streszczenia z podsumowaniem. Podsumowanie może być streszczeniem całego badania, całej pracy oraz listą najważniejszych wniosków opisanych w poszczególnych rozdziałach. Może również wskazywać, co można zrobić lepiej dla analizowanego tematu. Jednak są to dwa różne elementy pracy dyplomowej.
Streszczenie pracy znajduje się na początku pracy, bezpośrednio pod spisem treści. To najlepsze miejsce, żeby tę część pracy umieścić. Dzięki temu na początku możesz poinformować czytelnika o czym jest Twoja praca licencjacka, magisterska lub inżynierska.
Znamy wiele przypadków i przykładów studentów, którzy umieścili swoje streszczenia na końcu pracy magisterskiej. Nie zalecamy jednak tej opcji. Dzieło nie jest wtedy wystarczająco przejrzyste, traci na atrakcyjności i nie daje czytelnikowi możliwości poinformowania w odpowiednim momencie, co będzie zawierać jego treść. Jeśli jednak uznasz, że najlepszym miejscem na Twoje streszczenie jest koniec pracy, prosimy o umieszczenie go przed załącznikiem. Możesz również to zrobić – po zakończeniu; przed bibliografią lub na końcu po wszystkich pozycjach – łącznie ze spisem tabel.
Streszczenie pracy dyplomowej to krótki opis zawartości pracy, który ma na celu przedstawienie najważniejszych informacji dotyczących problemu badawczego, celów, metodologii, wyników i wniosków. Streszczenie jest jednym z pierwszych elementów pracy dyplomowej i pozwala czytelnikowi na szybkie poznanie zawartości pracy.
Streszczenie powinno zawierać następujące elementy:
- Problem badawczy: krótkie i jasne określenie problemu badawczego, który jest przedmiotem badań.
- Cele i hipotezy: krótkie określenie celów i hipotez badawczych.
- Metodologia: krótki opis metodologii badań, która została wykorzystana.
- Wyniki: krótki opis najważniejszych wyników badań.
- Wnioski: krótki opis najważniejszych wniosków, które wynikają z badań.
Streszczenie powinno być napisane w języku, w którym napisana jest praca, i powinno być krótkie (zwykle nie więcej niż 250-300 słów). Powinno być napisane w języku zrozumiałym dla odbiorcy, bez specjalistycznego żargonu.
Przykład: Streszczenie: W pracy przedstawiono wyniki badań dotyczących wpływu zmian klimatu na rozwój rolnictwa w Polsce. Celem badań było określenie skali zjawiska oraz identyfikacja obszarów, które są najbardziej narażone na negatywne skutki zmian klimatu. Przeprowadzono analizy statystyczne oraz wywiady z rolnikami z różnych regionów kraju. Wyniki badań wskazują, że zmiany klimatu, takie jak susze i powodzie, wpływają negatywnie na plony rolne i zwiększają ryzyko bankructwa gospodarstw rolnych. Największe zagrożenie występuje w regionach południowo-wschodnich kraju. Przedstawiono propozycje działań zmierzających do zwiększenia odporności rolnictwa na zmiany klimatu, takie jak poprawa infrastruktury melioracyjnej oraz rozwój rolnictwa ekologicznego.
Dobre streszczenie powinno być przede wszystkim samodzielnym, zwartym tekstem. Oznacza to, że czytelnik, który przeczyta jedynie tę część pracy, powinien uzyskać podstawową wiedzę o tym, czego dotyczy opracowanie, jaki problem został podjęty, jak przeprowadzono badania i jakie rezultaty uzyskano. Streszczenie nie może więc być zbiorem przypadkowych zdań wybranych ze wstępu, zakończenia i części badawczej. Powinno zostać napisane jako odrębny fragment, który w syntetyczny sposób odtwarza logikę całej pracy.
Jednym z najczęstszych błędów jest utożsamianie streszczenia ze wstępem. Wstęp informuje przede wszystkim o tym, co autor zamierza zrobić, dlaczego wybrał określony temat, jaki jest cel pracy, jaki przyjęto zakres i jakie metody będą wykorzystywane. Streszczenie powstaje natomiast z perspektywy pracy już ukończonej. Powinno więc informować nie tylko o założeniach, lecz także o rezultatach i wnioskach. Z tego powodu ostateczną wersję streszczenia najlepiej przygotować dopiero po napisaniu całej pracy.
Podobnie należy odróżniać streszczenie od zakończenia. Zakończenie może być znacznie obszerniejsze i pozwala na bardziej szczegółowe omówienie wyników, odniesienie się do hipotez, przedstawienie ograniczeń badań oraz sformułowanie rekomendacji. Streszczenie musi natomiast mieścić wszystkie najważniejsze informacje na bardzo ograniczonej przestrzeni. Nie ma w nim miejsca na rozwijanie pobocznych wątków czy przedstawianie szczegółowej argumentacji.
Przygotowanie dobrego streszczenia wymaga więc selekcji informacji. Autor powinien zadać sobie pytanie, które elementy pracy są rzeczywiście niezbędne do zrozumienia jej sensu. Nie każda informacja zawarta we wstępie, metodologii czy zakończeniu zasługuje na umieszczenie w streszczeniu. Należy wybrać tylko te treści, które pokazują istotę badań i najważniejsze rezultaty.
Pierwsze zdanie streszczenia powinno jasno wskazywać temat lub przedmiot pracy. Nie warto rozpoczynać od bardzo ogólnych stwierdzeń, które można zastosować do niemal każdego opracowania. Zamiast pisać, że „współczesna gospodarka podlega dynamicznym zmianom”, lepiej od razu wskazać, że praca dotyczy na przykład wpływu pracy zdalnej na zaangażowanie pracowników wybranego przedsiębiorstwa albo analizy sytuacji finansowej konkretnej spółki.
Następnie warto przedstawić cel pracy. Powinien on zostać sformułowany krótko i jednoznacznie. Jeśli w pracy występuje cel główny i kilka celów szczegółowych, nie zawsze trzeba wymieniać je wszystkie. W streszczeniu zwykle wystarczy przedstawienie celu głównego i ewentualnie jednego lub dwóch najważniejszych celów szczegółowych, jeżeli są niezbędne do zrozumienia charakteru badań.
W pracach empirycznych należy podać najważniejsze informacje dotyczące metodologii. Nie chodzi jednak o przepisywanie całego rozdziału metodologicznego. Wystarczy wskazać metodę, technikę badawczą oraz badaną grupę lub materiał. Przykładowo można napisać, że przeprowadzono badanie ankietowe wśród 120 pracowników przedsiębiorstwa albo że wykorzystano analizę danych finansowych spółki za lata 2021–2025. Taka informacja pozwala czytelnikowi szybko ocenić, na jakiej podstawie sformułowano wyniki.
Jeżeli liczebność próby, okres badania albo zakres materiału mają duże znaczenie dla oceny wyników, warto uwzględnić je w streszczeniu. Liczby są w tym miejscu bardzo przydatne, ponieważ zwiększają konkretność tekstu. Stwierdzenie „przeprowadzono badania wśród pracowników” mówi niewiele, podczas gdy informacja „badaniem objęto 154 pracowników trzech oddziałów przedsiębiorstwa” daje znacznie lepsze wyobrażenie o skali badania.
Najważniejszą częścią streszczenia są zwykle wyniki. To właśnie ich brak jest jednym z najczęstszych problemów w streszczeniach przygotowywanych przez studentów. Autorzy często przedstawiają temat, cel i metody, a następnie kończą tekst stwierdzeniem, że „na podstawie badań sformułowano wnioski”. Takie streszczenie nie spełnia w pełni swojej funkcji, ponieważ nie informuje, jakie właściwie rezultaty uzyskano.
Warto zatem wskazać dwa lub trzy najważniejsze ustalenia. Jeżeli badanie wykazało, że określony czynnik miał szczególnie duże znaczenie, należy o tym napisać. Jeśli stwierdzono istotną różnicę między badanymi grupami, również warto ją wskazać. Nie trzeba przedstawiać wszystkich wyników, ponieważ szczegółowe dane znajdują się w głównej części pracy. Chodzi o pokazanie rezultatów, które najlepiej odpowiadają na problem badawczy.
W streszczeniu mogą pojawić się także wartości procentowe, średnie, wskaźniki lub inne dane liczbowe, jeśli są szczególnie istotne. Należy jednak zachować umiar. Umieszczenie zbyt wielu liczb sprawi, że tekst stanie się trudny do czytania i zacznie przypominać tabelę. Najlepiej wybrać tylko te dane, które najlepiej ilustrują najważniejszy wynik badania.
Ostatnia część streszczenia powinna zawierać najważniejsze wnioski. Nie należy jednak powtarzać dosłownie wyników. Wynik może na przykład wskazywać, że 68% badanych pracowników pozytywnie ocenia możliwość pracy zdalnej, natomiast wniosek może mówić, że elastyczna organizacja pracy stanowi istotny element budowania satysfakcji zawodowej w badanym przedsiębiorstwie. Wniosek jest więc interpretacją uzyskanego rezultatu.
Jeżeli praca zawiera rekomendacje praktyczne, można wspomnieć o nich w jednym zdaniu, szczególnie gdy wynikają bezpośrednio z badań. Nie ma jednak potrzeby wymieniania wszystkich proponowanych działań. Streszczenie powinno pozostać zwięzłe, dlatego rekomendacje można ująć zbiorczo.
Bardzo ważna jest również kolejność przedstawiania informacji. Najbardziej przejrzysty układ odpowiada strukturze całej pracy: temat lub problem, cel, metoda, wyniki i wnioski. Dzięki temu czytelnik może łatwo prześledzić tok badania. Nie warto rozpoczynać streszczenia od wniosków, następnie przechodzić do metod i ponownie wracać do celu, ponieważ zaburza to logiczność tekstu.
Streszczenie powinno być zapisane ciągłym tekstem, chyba że wytyczne uczelni stanowią inaczej. Zazwyczaj nie stosuje się w nim wypunktowań, tabel ani śródtytułów. Całość może składać się z jednego lub kilku krótkich akapitów. Ważniejsze od liczby akapitów jest zachowanie płynności i logicznego następstwa informacji.
Styl streszczenia powinien być precyzyjny i oszczędny. Trzeba unikać rozbudowanych zdań, zbędnych ozdobników, powtórzeń oraz ogólników. Każde zdanie powinno wnosić konkretną informację. Jeżeli można usunąć zdanie bez utraty istotnej treści, prawdopodobnie nie jest ono potrzebne.
Warto również ograniczyć stosowanie skrótów i specjalistycznej terminologii, jeśli nie jest konieczna. Streszczenie często czytają osoby, które nie znają wszystkich szczegółów analizowanej problematyki. Jeżeli skrót jest niezbędny, przy pierwszym użyciu należy podać jego pełne rozwinięcie. Nie powinno się zakładać, że czytelnik zna wszystkie oznaczenia występujące w pracy.
Streszczenie powinno być zrozumiałe bez konieczności sięgania do przypisów czy bibliografii. Dlatego nie umieszcza się w nim cytatów ani odwołań do literatury. Jeśli w pracy wykorzystano określoną teorię lub model, można wspomnieć o jego zastosowaniu, ale nie trzeba przedstawiać pełnych danych bibliograficznych autora.
W wielu uczelniach oprócz streszczenia w języku polskim wymagana jest także wersja w języku angielskim. Nie powinna być ona przygotowywana przez mechaniczne tłumaczenie słowo po słowie. Szczególną uwagę trzeba zwrócić na specjalistyczne terminy, nazwy metod i pojęcia charakterystyczne dla danej dziedziny. Tłumaczenie powinno zachować sens oryginału, ale jednocześnie brzmieć naturalnie w drugim języku.
Do streszczenia mogą być również dołączone słowa kluczowe. Zwykle wybiera się kilka terminów najlepiej opisujących temat pracy. Powinny to być pojęcia charakterystyczne dla analizowanego zagadnienia, a nie bardzo ogólne słowa, takie jak „badania”, „praca” czy „analiza”. Jeżeli opracowanie dotyczy motywowania pracowników, słowami kluczowymi mogą być na przykład: motywacja, system motywacyjny, zaangażowanie pracowników, wynagrodzenie, zarządzanie zasobami ludzkimi.
Wybór słów kluczowych nie powinien być przypadkowy. Dobrze dobrane terminy ułatwiają klasyfikowanie i wyszukiwanie pracy w repozytoriach uczelnianych. Najlepiej wybierać słowa występujące w tytule, problemie badawczym lub opisujące podstawowe zmienne analizowane w badaniu.
Warto pamiętać, że limit długości streszczenia może być określany bardzo różnie. Jedna uczelnia może wymagać 1000 znaków, inna 1500 znaków, a jeszcze inna 200–300 słów. Nie należy więc traktować żadnej podanej wartości jako uniwersalnej. Przed rozpoczęciem pisania trzeba sprawdzić aktualne wytyczne dotyczące własnego kierunku i jednostki.
Jeżeli obowiązuje limit znaków, warto korzystać z funkcji liczenia znaków w edytorze tekstu. Trzeba przy tym sprawdzić, czy uczelnia określa liczbę znaków ze spacjami czy bez spacji. Pozwala to uniknąć sytuacji, w której tekst trzeba gwałtownie skracać tuż przed złożeniem pracy.
Skracając streszczenie, nie należy usuwać najważniejszych elementów metodologii czy wyników. Najpierw warto pozbyć się zdań ogólnych, powtórzeń oraz sformułowań, które nie wnoszą nowych informacji. Zamiast pisać: „W niniejszej pracy podjęto próbę przeanalizowania bardzo ważnego i aktualnego problemu, jakim jest poziom satysfakcji pracowników”, można krócej napisać: „Celem pracy była analiza poziomu satysfakcji pracowników przedsiębiorstwa X”.
Częstym błędem jest pisanie streszczenia w czasie przyszłym. Skoro streszczenie znajduje się w gotowej pracy, badanie zostało już przeprowadzone. Dlatego naturalniejsze są sformułowania typu „przeanalizowano”, „zbadano”, „wykorzystano”, „wyniki wskazały” czy „stwierdzono”. Czas przyszły jest bardziej odpowiedni dla projektu badań niż dla streszczenia ukończonej pracy.
Nie należy także pisać streszczenia jako spisu treści w formie opisowej. Zdania typu „W pierwszym rozdziale przedstawiono teorię, w drugim scharakteryzowano przedsiębiorstwo, a w trzecim przeprowadzono badania” mogą pojawić się we wstępie, ale w streszczeniu zajmują cenne miejsce, które lepiej przeznaczyć na cel, metodę i wyniki. Czytelnik nie potrzebuje wiedzieć, w którym rozdziale znajduje się dana informacja, tylko czego dotyczy całe opracowanie.
Należy również unikać ocen własnej pracy. Stwierdzenia typu „przeprowadzono bardzo dokładną analizę”, „uzyskano niezwykle interesujące wyniki” albo „praca w istotny sposób przyczynia się do rozwoju wiedzy” są zazwyczaj zbędne. Streszczenie powinno przedstawiać fakty, a ocenę wartości pracy pozostawić promotorowi, recenzentowi i czytelnikowi.
Dobrą metodą sprawdzania jakości streszczenia jest przeczytanie go bez zaglądania do pozostałych części pracy. Następnie warto zadać sobie kilka pytań: czy wiadomo, czego dotyczy opracowanie? Czy wiadomo, jaki był cel? Czy wiadomo, jak przeprowadzono badania? Czy znamy najważniejsze wyniki i wnioski? Jeżeli któregoś z tych elementów brakuje, streszczenie wymaga uzupełnienia.
Można także poprosić osobę niezwiązaną bezpośrednio z pracą o przeczytanie streszczenia. Jeżeli na jego podstawie potrafi ona w kilku zdaniach powiedzieć, czego dotyczyła praca i jakie były jej główne rezultaty, tekst prawdopodobnie spełnia swoją funkcję. Jeżeli natomiast po przeczytaniu pozostają pytania o sam przedmiot badań, cel czy wynik, warto jeszcze raz przemyśleć konstrukcję.
Przydatny może być prosty schemat: jedno lub dwa zdania dotyczące problemu i celu, jedno lub dwa zdania opisujące zastosowaną metodę, dwa lub trzy zdania przedstawiające najważniejsze wyniki oraz jedno lub dwa zdania zawierające główne wnioski. Nie jest to oczywiście sztywny wzór, ale pomaga zachować właściwe proporcje.
Przykładowo streszczenie pracy dotyczącej motywowania pracowników mogłoby przyjąć następującą konstrukcję: „Celem pracy była ocena systemu motywowania pracowników w przedsiębiorstwie X oraz określenie czynników najsilniej wpływających na ich zaangażowanie. Badanie przeprowadzono metodą sondażu diagnostycznego z wykorzystaniem kwestionariusza ankiety wśród 120 pracowników. Wyniki wykazały, że najwyżej ocenianymi czynnikami motywacyjnymi były stabilność zatrudnienia, poziom wynagrodzenia i dobra atmosfera w miejscu pracy. Jednocześnie respondenci wskazywali na niewystarczające możliwości awansu i rozwoju zawodowego. Na podstawie wyników stwierdzono, że skuteczny system motywacyjny powinien łączyć instrumenty finansowe z rozwiązaniami pozafinansowymi oraz zapewniać pracownikom wyraźne perspektywy rozwoju”.
Taki przykład pokazuje, że w stosunkowo krótkim tekście można zawrzeć najważniejsze elementy całej pracy. Nie ma tu opisu struktury rozdziałów, przeglądu literatury ani rozbudowanego komentarza, ale czytelnik otrzymuje wszystkie informacje potrzebne do zrozumienia, jaki był charakter badania.
Streszczenie można traktować jako najbardziej skondensowaną wersję całej pracy dyplomowej. Powinno oddawać jej sens, ale nie zastępować pełnego opracowania. Jego wartość polega właśnie na tym, że pozwala w bardzo krótkiej formie przedstawić istotę badań, zastosowaną metodę oraz najważniejsze rezultaty. Dobrze napisane streszczenie świadczy więc nie tylko o umiejętności redagowania tekstu, lecz także o tym, że autor potrafi wyodrębnić z własnej pracy to, co rzeczywiście najważniejsze.