Napisała do mnie studentka:
Mam taki wymyślić.
Wiem od promotora, że najlepiej, gdyby podejmowany problem badawczy wynikał z potrzeb praktyki. Praktyka bowiem jest najczęściej punktem wyjścia poznania naukowego, ona jest także często weryfikatorem tego poznania. Dotyczy to również teorii, biorąc chociażby pod uwagę fakt, że nie ma nic bardziej praktycznego niż dobra teoria.
Problemy różnią się w zależności od obszaru zainteresowań ucznia, jego skupienia i przygotowania, więc nie można udzielić ogólnych porad. Dlatego ograniczę się do przykładu. Wybiorę temat gorący, dotychczas niezbadany, charakteryzujący się wyjątkową aktualnością i niewątpliwie powiązaniami politycznymi, ideologicznymi i praktycznymi; temat, który wielu tradycyjnych profesorów określiłoby jako „czysto dziennikarski”: niezależne stacje radiowe.[1]
Problem badawczy to kluczowy element pracy dyplomowej, który określa cel i zakres badań oraz stanowi podstawę do formułowania hipotez i celów badawczych.
Problem badawczy powinien być precyzyjnie określony i odpowiadać na pytanie „co chcemy dowiedzieć się przeprowadzając badanie?” lub „jakiego rodzaju zagadnienie chcemy zbadać?”.
Problem badawczy powinien być związany z aktualnymi i ważnymi dla dziedziny badań problemami, być istotny dla rozwoju nauki i praktyki oraz być rozwiązywalny w ramach pracy dyplomowej.
Przykład: Problem badawczy: Wpływ zmian klimatu na rozwój rolnictwa w Polsce.
Jest to konkretne i dobrze określone pytanie badawcze, które dotyczy aktualnego problemu, jakim jest wpływ zmian klimatu na rolnictwo i jest rozwiązywalne w ramach pracy dyplomowej.
Sformułowanie problemu badawczego jest jednym z najważniejszych etapów przygotowywania pracy dyplomowej, ponieważ od niego zależy dalsza konstrukcja całego opracowania. To właśnie problem badawczy wyznacza kierunek poszukiwań, wpływa na dobór literatury, metod i technik badawczych, a później również na sposób interpretowania zgromadzonych wyników. Jeżeli zostanie sformułowany zbyt ogólnie, student może mieć trudność z określeniem, jakie informacje rzeczywiście są potrzebne. Jeżeli natomiast będzie zbyt wąski, może się okazać, że materiał badawczy nie pozwala na przygotowanie odpowiednio rozbudowanej analizy.
W praktyce problem badawczy najczęściej przyjmuje postać pytania. Jest to rozwiązanie szczególnie wygodne, ponieważ od razu pokazuje, na co autor pracy powinien znaleźć odpowiedź. Przykładowo zamiast ogólnego stwierdzenia „motywowanie pracowników w przedsiębiorstwie” lepiej sformułować pytanie: „W jaki sposób stosowane w przedsiębiorstwie instrumenty motywowania wpływają na zaangażowanie pracowników?”. Tak postawiony problem znacznie łatwiej przełożyć na konkretne działania badawcze.
Trzeba jednocześnie odróżnić temat pracy od problemu badawczego. Temat określa obszar, którym będzie zajmował się autor, natomiast problem wskazuje konkretną kwestię wymagającą wyjaśnienia. Tematem może być na przykład „Satysfakcja zawodowa pracowników administracji publicznej”, podczas gdy problem badawczy może brzmieć: „Jakie czynniki w największym stopniu kształtują satysfakcję zawodową pracowników wybranej jednostki administracji publicznej?”. Temat mówi więc, czego dotyczy praca, a problem wskazuje, czego dokładnie autor chce się dowiedzieć.
Dobry problem badawczy powinien być przede wszystkim zrozumiały. Nie powinien zawierać pojęć wieloznacznych, których znaczenia nie da się jednoznacznie ustalić. Jeżeli takie pojęcia są niezbędne, należy je wcześniej zdefiniować. Dotyczy to szczególnie określeń takich jak „skuteczność”, „efektywność”, „jakość”, „zadowolenie”, „rozwój”, „innowacyjność” czy „zaangażowanie”. Bez określenia, co dokładnie autor rozumie pod danym pojęciem, późniejsze badanie może stać się niespójne.
Ważne jest również, aby problem badawczy dało się rzeczywiście rozwiązać przy wykorzystaniu dostępnych metod. Student może postawić bardzo interesujące pytanie, które jednak będzie niemożliwe do zbadania w ramach pracy licencjackiej czy magisterskiej. Przykładowo analiza zachowań wszystkich przedsiębiorstw działających w Polsce byłaby zadaniem zbyt szerokim. Znacznie bardziej realne byłoby zbadanie wybranej branży, regionu albo kilku konkretnych przedsiębiorstw.
Dlatego przy formułowaniu problemu trzeba brać pod uwagę dostęp do danych. Jeżeli student planuje badanie pracowników określonej firmy, powinien wcześniej upewnić się, że będzie miał możliwość przeprowadzenia ankiety lub uzyskania potrzebnych informacji. Podobnie jest w przypadku badań dotyczących dokumentów wewnętrznych, danych finansowych czy informacji objętych tajemnicą przedsiębiorstwa. Problem badawczy powinien być nie tylko interesujący, lecz również możliwy do przeanalizowania w praktyce.
Często pomocne okazuje się sformułowanie problemu głównego oraz problemów szczegółowych. Problem główny obejmuje najważniejszą kwestię analizowaną w pracy, natomiast problemy szczegółowe dzielą ją na mniejsze zagadnienia. Dzięki temu badanie staje się łatwiejsze do zaplanowania. Na przykład problem główny może brzmieć: „Jak system motywowania wpływa na zaangażowanie pracowników badanego przedsiębiorstwa?”. Problemy szczegółowe mogą natomiast dotyczyć rodzaju stosowanych instrumentów motywacyjnych, oceny ich skuteczności przez pracowników, znaczenia wynagrodzenia, możliwości awansu czy atmosfery w miejscu pracy.
Problemy szczegółowe powinny pozostawać w bezpośrednim związku z problemem głównym. Nie warto dodawać pytań tylko dlatego, że są interesujące lub łatwe do zbadania. Każde z nich powinno pomagać w znalezieniu odpowiedzi na pytanie zasadnicze. Jeżeli autor po przeprowadzeniu wszystkich analiz nadal nie potrafi odpowiedzieć na problem główny, może to oznaczać, że problemy szczegółowe zostały źle dobrane.
Przy tworzeniu problemów badawczych należy również zwracać uwagę na ich liczbę. Zbyt wiele pytań prowadzi często do rozproszenia uwagi i sprawia, że praca staje się powierzchowna. Lepiej dokładnie przeanalizować kilka dobrze dobranych zagadnień niż stworzyć kilkanaście problemów, z których każdy zostanie omówiony jedynie pobieżnie. W pracy dyplomowej liczy się nie sama liczba pytań badawczych, lecz ich wartość poznawcza i sposób rozwiązania.
Problemy badawcze można formułować na różne sposoby. Część z nich ma charakter opisowy i służy ustaleniu, jak wygląda określone zjawisko. Przykładowe pytanie może brzmieć: „Jakie formy motywowania stosowane są w badanym przedsiębiorstwie?”. Inne problemy mogą mieć charakter zależnościowy, a więc dotyczyć związku między określonymi zmiennymi: „Czy poziom wynagrodzenia wpływa na deklarowane zaangażowanie pracowników?”. Jeszcze inne mogą mieć charakter porównawczy, na przykład: „Czy pracownicy różnych działów przedsiębiorstwa odmiennie oceniają stosowany system motywacyjny?”.
Wybór rodzaju problemu powinien wynikać z celu pracy. Jeżeli celem jest przede wszystkim opisanie określonego zjawiska, nie ma potrzeby na siłę formułować skomplikowanych pytań dotyczących zależności przyczynowych. Jeżeli natomiast autor chce ustalić, jakie czynniki wpływają na dane zjawisko, pytania opisowe będą niewystarczające. Właściwe dopasowanie problemów do celu badania pozwala uniknąć wielu trudności na dalszym etapie.
Bardzo częstym błędem jest formułowanie problemów zbyt oczywistych. Pytanie typu „Czy motywowanie pracowników jest ważne?” niewiele wnosi, ponieważ odpowiedź jest w zasadzie znana przed rozpoczęciem badań. Problem powinien umożliwiać przeprowadzenie rzeczywistej analizy i prowadzić do uzyskania informacji, których nie da się sprowadzić do prostego „tak” lub „nie”. Lepszym rozwiązaniem będzie więc pytanie: „Które elementy systemu motywacyjnego są oceniane przez pracowników jako najbardziej skuteczne i dlaczego?”.
Należy także uważać na problemy, które zawierają już w swojej konstrukcji sugerowaną odpowiedź. Przykładowo pytanie „Dlaczego niskie wynagrodzenia powodują spadek motywacji pracowników?” zakłada z góry, że taki spadek występuje. Jeżeli nie zostało to wcześniej potwierdzone, bardziej neutralne będzie pytanie: „Jaki związek występuje między poziomem wynagrodzenia a motywacją pracowników?”. Badanie powinno dopiero wykazać, czy taka zależność istnieje i jaki ma charakter.
Problem badawczy powinien być również spójny z narzędziem badawczym. Jeżeli w pracy stosowana będzie ankieta, pytania zawarte w kwestionariuszu powinny dostarczać danych pozwalających na rozwiązanie problemów szczegółowych. Zdarza się, że student najpierw przygotowuje ankietę, a dopiero później próbuje dopasować do niej problemy badawcze. Jest to niewłaściwa kolejność. Najpierw należy ustalić, czego chcemy się dowiedzieć, a dopiero potem tworzyć pytania pozwalające uzyskać potrzebne informacje.
Podobnie powinien wyglądać związek między problemem badawczym a hipotezami. Jeżeli specyfika pracy uzasadnia formułowanie hipotez, powinny one stanowić przypuszczalne odpowiedzi na postawione pytania. Przykładowo problem może brzmieć: „Czy możliwość awansu zawodowego wpływa na poziom zaangażowania pracowników?”, natomiast hipoteza: „Możliwość awansu zawodowego zwiększa poziom zaangażowania pracowników”. W toku badań hipoteza może zostać potwierdzona, odrzucona albo tylko częściowo potwierdzona.
Nie w każdej pracy konieczne jest jednak stawianie hipotez. W przypadku badań rozpoznawczych albo prac o charakterze opisowym wystarczające mogą być dobrze skonstruowane problemy badawcze. Decyzję w tej sprawie warto skonsultować z promotorem, ponieważ wymagania mogą być różne w zależności od kierunku studiów i przyjętej metodologii.
Dobrym sposobem sprawdzenia poprawności problemu badawczego jest zadanie sobie kilku prostych pytań. Czy wiem dokładnie, czego chcę się dowiedzieć? Czy jestem w stanie zdobyć dane potrzebne do udzielenia odpowiedzi? Czy problem mieści się w zakresie tematu pracy? Czy można go zbadać przy pomocy wybranych metod? Czy odpowiedź nie jest znana jeszcze przed rozpoczęciem badań? Jeżeli na wszystkie te pytania można odpowiedzieć pozytywnie, problem został najprawdopodobniej sformułowany prawidłowo.
Warto także pamiętać, że problem badawczy może ulec doprecyzowaniu podczas przygotowywania pracy. Początkowo student często dysponuje jedynie ogólną koncepcją, która zmienia się po dokładniejszym zapoznaniu się z literaturą. Może się okazać, że część zagadnień została już bardzo dokładnie opisana, natomiast inne pozostają słabo rozpoznane. W takiej sytuacji zmodyfikowanie pytania badawczego nie jest błędem, lecz naturalnym elementem procesu przygotowywania pracy.
Problem badawczy powinien również znaleźć swoje odzwierciedlenie w zakończeniu. Nie wystarczy sformułować go we wstępie i później do niego nie wracać. Po przeprowadzeniu badań autor powinien jasno wskazać, jakiej odpowiedzi udało się udzielić oraz jakie wnioski wynikają z analizy. Dzięki temu czytelnik widzi, że praca tworzy zamkniętą i logiczną całość.
Jeżeli student ma trudność z samodzielnym stworzeniem problemu badawczego, dobrym punktem wyjścia jest rozpoczęcie od kilku prostych pytań dotyczących tematu. Co w danym zagadnieniu jest niejasne? Jakie zjawisko chciałbym opisać? Jakie zależności warto sprawdzić? Czy określone rozwiązanie rzeczywiście działa? Jak dane zjawisko wygląda w konkretnej organizacji, grupie lub środowisku? Z takich pytań można następnie wybrać najważniejsze i nadać im bardziej precyzyjną postać.
Przykładowo przy temacie dotyczącym korzystania przez studentów z narzędzi sztucznej inteligencji można zapytać: „W jakim zakresie studenci wykorzystują narzędzia sztucznej inteligencji podczas nauki?”, „Do jakich zadań wykorzystują je najczęściej?”, „Jak oceniają ich wpływ na efektywność uczenia się?” oraz „Jakie zagrożenia związane z ich stosowaniem dostrzegają?”. Problem główny mógłby natomiast brzmieć: „Jak wykorzystanie narzędzi sztucznej inteligencji wpływa na sposób uczenia się studentów?”. Tak sformułowane pytanie daje już podstawę do zaplanowania konkretnego badania.
Właściwie postawiony problem badawczy porządkuje więc całą pracę dyplomową. Pomaga określić, jakie źródła są potrzebne, jakie dane należy zebrać, jakie pytania zadać respondentom i w jaki sposób analizować uzyskane wyniki. Im więcej uwagi poświęci się jego dopracowaniu na początku, tym mniejsze ryzyko, że w późniejszym etapie konieczna będzie przebudowa metodologii albo całej części badawczej. Dlatego nie należy traktować problemu badawczego jako krótkiego zdania umieszczanego we wstępie wyłącznie ze względów formalnych. Jest to jeden z najważniejszych elementów koncepcji pracy i punkt odniesienia dla wszystkich dalszych działań badawczych.
[1] za Umberto Eco, każdy wie skąd