Technika sporządzania przypisów jest ważna, ponieważ pozwala na poprawne udokumentowanie źródeł i cytowanie ich w pracy. W zależności od uczelni, stylu pracy, czy dziedziny, istnieją różne techniki sporządzania przypisów, jednak najczęściej stosowane to:
- Przypisy dolne: są umieszczane na końcu strony, na której zostały użyte, lub na końcu rozdziału/całej pracy.
- Przypisy górne: są umieszczane bezpośrednio po cytowanym fragmencie tekstu, zwykle w formie numerów.
- Przypisy bibliograficzne: są umieszczane na końcu pracy, zawierają pełne informacje bibliograficzne o źródle.
Przy sporządzaniu przypisów ważne jest aby:
- Poprawnie oznaczyć źródło
- Poprawnie uzupełnić informację o źródle
- Poprawnie zastosować zasady formatowania i stylistyki danego stylu pracy
Najważniejsze jest, aby przypisy były precyzyjne i dokładne, a także zgodne z wymaganiami formalnymi uczelni oraz używanym stylem pracy (np. APA, MLA, Chicago itp.).
Ważne jest, aby pamiętać o tym, że przypisy mają na celu umożliwić czytelnikowi odnalezienie źródła cytowanego przez autora, dlatego ważne jest aby przypisy były precyzyjne i dokładne, zawierały wszystkie istotne informacje dotyczące źródła.
Warto też pamiętać, że jeśli praca jest przygotowywana na potrzeby uczelni, to warto zapoznać się z wymaganiami danej uczelni dotyczącymi przypisów, ponieważ mogą one różnić się w zależności od uczelni czy dziedziny.
Przypisy: Zarówno dosłowne cytowanie (tekst jest następnie ujęty w cudzysłów), jak i używanie cudzych myśli we własnych słowach musi zostać udokumentowane – w przeciwnym razie mamy do czynienia z plagiatem. Nie możesz dosłownie przepisać całych partii cytowanych publikacji, powinieneś pisać własnymi słowami, próbując wykorzystać kilka pozycji do tego samego problemu. Gdy po raz pierwszy odwołujesz się do konkretnej publikacji, w linku podajemy jej pełny opis bibliograficzny wraz z numerem strony, przy kolejnych odsyłaczach obowiązuje forma skrócona.
Pozycje zwarte:
1. Z. Bauman, Ponowoczesność jako źródło cierpień,Warszawa, 2000, s.39. [książka jednego autora]
2. Birch, T. Malim, Psychologia rozwojowa w zarysie. Od niemowlęctwa do młodości, Warszawa, 2002, s.15.[książka wielu autorów]
3. M. Kielar-Turska, Rozwój człowieka w pełnym cyklu życia, w: Psychologia. Podręcznik akademicki. Tom
1, Podstawy psychologii, J. Strelau (red.), Gdańsk, 2000, s.10. [rozdział w książce]
4. J. Korczak, Jak kochać…, op. cit., s. 99. [książka ponownie cytowana]
5. Ibidem, s.23. [książka cytowana w kolejnych przypisach]
Artykuły:
1. Oleszkowicz, Bunt dorastania – jego mechanizmy i funkcje, „Psychologia Wychowawcza”, 1996, nr 5, s. 394.
Przy sporządzaniu przypisów najważniejsza jest konsekwencja. Student powinien przyjąć jeden sposób zapisu i stosować go w całej pracy, niezależnie od liczby wykorzystanych źródeł. Nie powinno się mieszać różnych systemów bibliograficznych ani zmieniać kolejności poszczególnych elementów opisu w zależności od tego, z jakiej publikacji korzystamy. Nawet poprawnie zapisane pojedyncze przypisy mogą sprawiać wrażenie nieuporządkowanych, jeśli każdy z nich został przygotowany według innego schematu.
Warto już na początku pisania ustalić, jak będzie wyglądał przypis do książki, artykułu, rozdziału w pracy zbiorowej, źródła internetowego, aktu prawnego czy materiału niepublikowanego. Można przygotować sobie kilka wzorców i później uzupełniać jedynie dane dotyczące konkretnego źródła. Pozwala to ograniczyć liczbę błędów i znacznie przyspiesza dalszą pracę.
Przypis powinien znajdować się możliwie blisko fragmentu tekstu, którego dotyczy. Jeżeli autor przytacza konkretną definicję, dane liczbowe albo stanowisko określonego badacza, odsyłacz do przypisu powinien zostać umieszczony właśnie przy tym fragmencie. Nie należy odkładać przypisu na koniec bardzo długiego akapitu, jeśli w jego obrębie wykorzystano kilka różnych źródeł. Czytelnik powinien bez trudu ustalić, z której publikacji pochodzi dana informacja.
Szczególnie ważne jest prawidłowe oznaczanie cytatów dosłownych. Jeśli fragment cudzej publikacji zostaje przytoczony słowo w słowo, należy ująć go w cudzysłów, a następnie wskazać źródło. W przypisie powinien znaleźć się numer strony, ponieważ to on pozwala szybko odnaleźć cytowany fragment. Przy dłuższych cytatach uczelnia może zalecać dodatkowe wydzielenie tekstu, na przykład poprzez osobny akapit, mniejszą czcionkę lub większe wcięcie.
Parafraza również wymaga przypisu. Jest to jedna z najważniejszych zasad, o której studenci czasem zapominają. Jeśli cudza myśl została przedstawiona własnymi słowami, nadal pozostaje cudzą myślą. Zmiana szyku zdania czy zastosowanie innych wyrażeń nie zwalnia z obowiązku podania źródła. Przypis dokumentuje pochodzenie informacji, a nie tylko dosłowne brzmienie tekstu.
Należy przy tym odróżnić rzeczywistą parafrazę od powierzchownego przeredagowania. Jeżeli student zmieni kilka słów, pozostawiając niemal identyczną konstrukcję zdania, trudno mówić o samodzielnym ujęciu problemu. Znacznie lepszym rozwiązaniem jest zapoznanie się z kilkoma źródłami, zrozumienie przedstawionych w nich poglądów i dopiero później przygotowanie własnego fragmentu tekstu, popartego odpowiednimi przypisami.
W pierwszym przypisie do danego źródła zwykle podaje się jego pełny opis bibliograficzny. W kolejnych odwołaniach można zastosować formę skróconą. Należy jednak pamiętać, że konkretny sposób skracania zależy od przyjętego systemu. W tradycyjnych przypisach spotyka się określenia takie jak „op. cit.”, „dz. cyt.” czy „ibidem”. W innych systemach stosuje się nazwisko autora i skrócony tytuł. Najważniejsze jest, aby wybrana metoda nie pozostawiała wątpliwości, do jakiego źródła odnosi się przypis.
Skrót „ibidem” oznacza „tamże” i można go użyć, gdy kolejny przypis odnosi się do dokładnie tego samego źródła co przypis bezpośrednio poprzedzający. Jeśli cytowana jest również ta sama strona, wystarczy samo „Ibidem”. Jeżeli natomiast chodzi o inne miejsce w tej samej publikacji, po skrócie należy podać właściwy numer strony. Trzeba jednak zachować ostrożność, ponieważ po wstawieniu między te przypisy odwołania do innej publikacji stosowanie „ibidem” przestaje być prawidłowe.
Podobną funkcję pełni polskie „Tamże”. W jednej pracy najlepiej jednak zdecydować się na jeden wariant. Nie warto raz stosować „Ibidem”, a innym razem „Tamże”, ponieważ zaburza to jednolitość przypisów. Jeżeli uczelnia nie narzuca konkretnego rozwiązania, można wybrać jeden z tych sposobów i konsekwentnie go używać.
Inaczej wygląda sytuacja, gdy ponownie cytujemy tę samą publikację po kilku innych przypisach. Wtedy można zastosować „op. cit.” lub polskie „dz. cyt.”, jeśli taki sposób został przyjęty. Przykładowo zapis może wyglądać następująco: Z. Bauman, op. cit., s. 45. Rozwiązanie to działa dobrze wtedy, gdy w pracy wykorzystuje się tylko jedną publikację danego autora. Jeżeli cytuje się kilka książek tej samej osoby, sama forma „op. cit.” może stać się niejednoznaczna.
W takich przypadkach praktyczniejsze bywa podawanie skróconego tytułu, na przykład: Z. Bauman, Ponowoczesność…, s. 45. Taki zapis od razu wskazuje, do której publikacji autor się odwołuje. Coraz częściej właśnie skrócony tytuł jest preferowany, ponieważ ogranicza ryzyko pomyłki i ułatwia czytanie przypisów.
Przy książkach napisanych przez dwóch lub więcej autorów należy podać nazwiska wszystkich autorów albo zastosować sposób wskazany przez uczelnię. Nie należy samodzielnie skracać listy autorów bez sprawdzenia zasad. Przy większej liczbie autorów niektóre systemy pozwalają zastosować skrót „et al.” albo jego polski odpowiednik, ale nie jest to rozwiązanie uniwersalne.
Rozdział w książce wieloautorskiej wymaga nieco bardziej rozbudowanego przypisu. Najpierw podaje się autora i tytuł rozdziału, a następnie dane książki, w której został on opublikowany. Ważne jest wskazanie redaktora naukowego, jeśli publikacja ma charakter pracy zbiorowej. Nie należy przypisywać autorstwa całego rozdziału redaktorowi tomu, jeśli faktycznym autorem fragmentu jest inna osoba.
Artykuł w czasopiśmie opisuje się odmiennie niż książkę. Oprócz autora i tytułu artykułu należy podać tytuł czasopisma, rok, numer oraz stronę lub zakres stron. W niektórych systemach pojawia się również tom. Trzeba zwrócić uwagę, aby nie pomijać numeru czasopisma, ponieważ sama nazwa i rok mogą nie wystarczyć do jednoznacznego odnalezienia publikacji.
W przypadku artykułów elektronicznych warto sprawdzić, czy posiadają numer DOI. Jeżeli tak, może on stanowić bardzo użyteczny identyfikator. Nie należy jednak traktować każdego artykułu dostępnego w Internecie jako zwykłego źródła internetowego. Jeśli jest to publikacja naukowa zamieszczona w czasopiśmie, przypis powinien przede wszystkim odzwierciedlać jej charakter jako artykułu.
Źródła internetowe wymagają szczególnej staranności. W przypisie warto podać autora, jeśli jest znany, tytuł materiału, nazwę strony lub instytucji, adres internetowy oraz datę dostępu, jeśli wymagają tego zasady uczelni. Sama lista adresów URL bez informacji o autorze i tytule jest niewystarczająca. Przypis powinien umożliwiać identyfikację treści nawet wtedy, gdy adres strony w przyszłości ulegnie zmianie.
Przy aktach prawnych należy podawać ich pełną nazwę, datę uchwalenia oraz dane dotyczące publikacji w odpowiednim dzienniku urzędowym. Jeżeli autor powołuje się na konkretny przepis, powinien wskazać również artykuł, ustęp, punkt lub paragraf. Przy wielokrotnym odwoływaniu się do tego samego aktu można później zastosować ustalony skrót, pod warunkiem że został wcześniej wyjaśniony.
W pracach prawniczych pojawiają się również przypisy do orzeczeń. Powinny one zawierać nazwę sądu, datę wydania orzeczenia, sygnaturę oraz ewentualnie miejsce publikacji. Sposób zapisu może być bardzo szczegółowy i zależy od przyjętej praktyki. Najważniejsze jest, aby dane pozwalały jednoznacznie zidentyfikować konkretny wyrok, uchwałę lub postanowienie.
Innego podejścia wymagają materiały statystyczne. Jeżeli dane pochodzą z raportu, rocznika statystycznego albo oficjalnej bazy danych, należy wskazać źródło możliwie precyzyjnie. Nie wystarczy napisać „dane GUS” czy „dane Eurostatu”, jeśli można podać tytuł konkretnego opracowania, tabeli albo zestawu danych. Im dokładniejszy opis, tym łatwiejsza późniejsza weryfikacja.
Warto również zwrócić uwagę na przypisy do tabel, wykresów i rysunków. Jeśli element został zaczerpnięty z określonej publikacji, jego źródło powinno być podane bezpośrednio pod nim albo zgodnie z zasadami przyjętymi na uczelni. Jeżeli tabela została opracowana samodzielnie na podstawie danych pochodzących z konkretnego raportu, warto zastosować zapis „opracowanie własne na podstawie…”.
Nie należy tworzyć przypisów na podstawie niepewnych danych. Jeśli student nie pamięta autora, roku wydania lub numeru strony, lepiej wrócić do źródła i sprawdzić te informacje niż wpisywać je z pamięci. Błędy bibliograficzne mogą utrudniać odnalezienie publikacji, a w przypadku cytatów mogą budzić wątpliwości dotyczące rzetelności całej pracy.
Bardzo złym rozwiązaniem jest pozostawianie na później miejsc oznaczonych jako „tu przypis”, „sprawdzić stronę” czy „uzupełnić źródło”. Przy rozbudowanej pracy takich miejsc może być bardzo dużo, a część źródeł po kilku miesiącach trudno ponownie odnaleźć. Najlepiej przygotowywać przypis od razu, w momencie wykorzystywania publikacji.
Współczesne edytory tekstu znacznie ułatwiają techniczne wstawianie przypisów. Należy korzystać z funkcji automatycznych przypisów dolnych, a nie ręcznie wpisywać numery w indeksie górnym. Program sam nada kolejne numery i zaktualizuje je po dodaniu nowego przypisu. Pozwala to uniknąć konieczności ręcznego poprawiania całej numeracji.
Warto jednak pamiętać, że edytor nie kontroluje treści przypisu. Może prawidłowo nadać numer, ale nie sprawdzi, czy nazwisko autora zapisano bez błędu, czy podano właściwy numer strony i czy informacje pochodzą z rzeczywiście wskazanego źródła. Za te elementy odpowiada autor pracy.
Przy bardzo dużej liczbie źródeł pomocne mogą być programy do zarządzania bibliografią. Umożliwiają one gromadzenie opisów publikacji i generowanie przypisów według określonych stylów. Nawet wtedy należy jednak przeprowadzić końcową kontrolę, ponieważ automatycznie pobrane dane mogą zawierać błędy lub być niekompletne.
Przed złożeniem pracy warto przeczytać przypisy osobno, bez analizowania tekstu głównego. Taki sposób kontroli pozwala łatwo zauważyć różnice w interpunkcji, zapisie inicjałów, kolejności elementów czy stosowanych skrótach. Dobrze jest też sprawdzić, czy forma skrócona każdego przypisu rzeczywiście prowadzi do wcześniej podanej pełnej wersji.
Osobno należy porównać przypisy z bibliografią. Jeśli publikacja była wielokrotnie wykorzystywana w tekście, powinna znaleźć się również w wykazie literatury, o ile takie są zasady danej uczelni. Z kolei pozycje umieszczone w bibliografii nie powinny być przypadkowymi książkami związanymi z tematem, których autor w rzeczywistości nie wykorzystał.
Technika sporządzania przypisów jest więc częścią szerszego warsztatu naukowego. Dobrze przygotowany przypis nie tylko spełnia wymóg formalny, ale również pokazuje, że autor wie, skąd pochodzą przedstawiane informacje i potrafi oddzielić własne wnioski od dorobku innych badaczy. W pracy dyplomowej ma to podstawowe znaczenie dla wiarygodności i rzetelności całego opracowania.
Najbezpieczniejszą zasadą pozostaje dokładność połączona z konsekwencją. Każde źródło powinno być opisane w sposób pozwalający na jego odnalezienie, a wybrany sposób zapisu powinien być stosowany w całej pracy bez przypadkowych zmian. Jeżeli uczelnia lub promotor udostępniają własne wzory, to właśnie one powinny stanowić podstawę redagowania przypisów. Dzięki temu student może uniknąć zarówno problemów formalnych, jak i nieporozumień dotyczących właściwego dokumentowania wykorzystanej literatury.