W pracy magisterskiej zakończenie stanowi syntetyczne jej podsumowanie. Ocenia się tutaj także procedurę badawczą, opisuje trudności w procesie dociekań, prezentuje stopień rozwiązania problemu badawczego i osiągnięcia celu badań.
W zakończeniu przedstawiamy wyniki pracy w odniesieniu do celu pracy: stopień zgodności z wymaganiami, ocenę przydatności opracowanego projektu w praktyce przemysłowej lub w innym zastosowaniu, porównanie z rozwiązaniami alternatywnymi opisanymi w literatura, wnioski i obserwacje poczynione przez autora podczas pracy, obszary zastosowań, ograniczenia prawne i inne zalecenia dla użytkowników.
Jeśli chodzi o objętość, to zakończenie powinno liczyć do 10 procent objętości pracy. W pracy licencjackiej zazwyczaj bywa krótsze i ma dwie strony.
Zakończenie pracy magisterskiej jest jednym z ważniejszych elementów pracy, ponieważ w nim autor podsumowuje swoje badania i wnioski. Zakończenie powinno zawierać następujące elementy:
- Podsumowanie: krótkie i jasne podsumowanie najważniejszych wyników badań i wniosków.
- Wnioski: szczegółowe wnioski wynikające z badań, które odpowiadają na postawione hipotezy i cele badań.
- Implikacje: omówienie implikacji wyników badań dla dziedziny badań oraz ich praktycznego zastosowania.
- Ograniczenia: omówienie ograniczeń, które mogły wpłynąć na badania oraz sugestie dotyczące przyszłych badań.
- Bibliografia: lista użytych źródeł, zgodnie z wymaganiami formalnymi uczelni
- Zakończenie: zakończenie pracy w którym autor podsumowuje swoje wysiłki i osiągnięcia w trakcie pisania pracy magisterskiej, wyraża swoje podziękowanie dla osób, które pomogły mu w realizacji badań, oraz zachęca do dalszych badań w dziedzinie.
- Aneksy: ewentualne aneksy takie jak np. tabele, schematy, rysunki, które mogłyby pomóc w zrozumieniu pracy i zwiększają jej wartość merytoryczną.
Ważne jest, aby zakończenie pracy było napisane w jasnym i zrozumiałym języku, było spójne z całą treścią pracy i odpowiadało na postawione w pracy pytania badawcze. Zakończenie powinno być też przemyślane i merytoryczne, a nie tylko formalne zakończenie pracy.
Zakończenie pracy magisterskiej powinno być przede wszystkim logicznym domknięciem całego toku rozumowania prowadzonego przez autora. Nie jest miejscem na wprowadzanie nowych problemów, nowych źródeł ani zagadnień, które wcześniej nie zostały omówione. Jego zadaniem jest pokazanie, do jakich rezultatów doprowadziły przeprowadzone rozważania i badania oraz w jakim stopniu udało się osiągnąć cel określony we wstępie.
Dobrym punktem wyjścia do napisania zakończenia jest ponowne przeczytanie wstępu. Należy przypomnieć sobie, jaki cel został tam wskazany, jakie sformułowano problemy badawcze, jakie przyjęto hipotezy oraz jaki zakres pracy zadeklarowano. Zakończenie powinno pozostawać z tymi elementami w bezpośrednim związku. Można powiedzieć, że wstęp otwiera określone problemy, natomiast zakończenie powinno je zamknąć.
Jeżeli we wstępie napisano, że głównym celem pracy jest ocena skuteczności systemu motywacyjnego stosowanego w wybranym przedsiębiorstwie, to w zakończeniu należy jednoznacznie wskazać, do jakich ustaleń doprowadziła przeprowadzona analiza. Nie wystarczy napisać, że system został zbadany. Trzeba wyjaśnić, czy okazał się skuteczny, które jego elementy oceniono pozytywnie, jakie problemy stwierdzono oraz na jakiej podstawie sformułowano taką ocenę.
Jednym z najczęstszych błędów jest tworzenie zakończenia poprzez mechaniczne streszczanie kolejnych rozdziałów. Autor pisze wówczas, że w pierwszym rozdziale omówiono określone pojęcia, w drugim przedstawiono przedsiębiorstwo, a w trzecim przeprowadzono badania. Tego rodzaju informacja może być użyteczna we wstępie, gdzie przedstawia się strukturę pracy, ale w zakończeniu nie powinna stanowić zasadniczej treści. Czytelnik oczekuje przede wszystkim wyników i wniosków.
Nie oznacza to, że w zakończeniu nie można krótko odwołać się do kolejnych etapów pracy. Można przypomnieć, że przeprowadzona analiza została poprzedzona omówieniem określonych koncepcji teoretycznych czy charakterystyką badanego podmiotu. Takie informacje powinny jednak jedynie wprowadzać do głównej części zakończenia, a nie zastępować prezentację rezultatów.
Szczególne znaczenie ma odniesienie się do problemu głównego i problemów szczegółowych. Jeżeli praca zawierała kilka pytań badawczych, warto sprawdzić, czy w zakończeniu pojawia się odpowiedź na każde z nich. Nie zawsze trzeba przepisywać pytania w identycznej formie, ale z treści powinno jasno wynikać, jakie odpowiedzi uzyskano.
Dobrym rozwiązaniem jest zachowanie kolejności problemów przyjętej w części metodologicznej. Jeżeli pierwszy problem szczegółowy dotyczył na przykład oceny warunków pracy, drugi systemu wynagradzania, a trzeci możliwości rozwoju zawodowego, wnioski można przedstawić w podobnym porządku. Pozwala to czytelnikowi łatwo prześledzić, czy cały program badań został zrealizowany.
Jeżeli w pracy sformułowano hipotezy, zakończenie powinno zawierać informację o ich weryfikacji. Nie należy ograniczać się do ogólnego stwierdzenia, że „hipotezy zostały zweryfikowane”. Trzeba wskazać, które zostały potwierdzone, które odrzucone, a które znalazły jedynie częściowe potwierdzenie w zgromadzonym materiale.
Warto przy tym pamiętać, że odrzucenie hipotezy nie oznacza niepowodzenia badań. Hipoteza ma być sprawdzona, a nie za wszelką cenę potwierdzona. Jeżeli wyniki wskazują, że początkowe przypuszczenie autora było błędne, należy to jasno napisać. Rzetelność badawcza polega na przedstawieniu rezultatów zgodnie z tym, co wynika z danych, a nie zgodnie z tym, czego autor wcześniej oczekiwał.
Weryfikacja hipotez powinna być uzasadniona. Samo zdanie „hipoteza pierwsza została potwierdzona” jest zbyt lakoniczne. Warto wskazać najważniejsze wyniki, które prowadzą do takiego wniosku. Nie trzeba powtarzać wszystkich wartości liczbowych przedstawionych w rozdziale badawczym, ale należy przywołać te ustalenia, które mają największe znaczenie.
Podobnie należy podejść do celu pracy. Autor powinien ocenić, czy został on osiągnięty oraz w jakim zakresie. Jeśli celem było nie tylko poznanie określonego zjawiska, ale także sformułowanie rekomendacji, samo przeprowadzenie badań nie wystarcza. Zakończenie powinno wtedy obejmować również najważniejsze propozycje działań wynikające z uzyskanych rezultatów.
W pracy magisterskiej szczególnie istotne jest pokazanie własnego wkładu autora. Zakończenie jest dobrym miejscem na wyeksponowanie najważniejszych samodzielnych ustaleń. Mogą nimi być wyniki przeprowadzonych badań empirycznych, własna analiza porównawcza, ocena określonego rozwiązania, zaproponowany model, opracowany projekt albo rekomendacje praktyczne. Nie należy jednak przesadnie podkreślać własnego znaczenia czy określać wyników jako „przełomowe”, jeśli nie ma ku temu podstaw.
Dobrze napisane zakończenie powinno odróżniać wyniki od wniosków. Wynik mówi, co stwierdzono w badaniu, natomiast wniosek wyjaśnia, co z tego wynika. Jeżeli przykładowo 70% respondentów wskazało wynagrodzenie jako jeden z najważniejszych czynników motywacyjnych, jest to wynik badania. Wniosek może natomiast brzmieć, że materialne instrumenty motywowania pozostają istotnym elementem kształtowania zaangażowania pracowników w badanym przedsiębiorstwie.
Wnioski powinny mieć odpowiedni poziom ogólności. Nie mogą być jedynie powtórzeniem pojedynczych odpowiedzi z ankiety, ale też nie powinny wychodzić daleko poza to, co rzeczywiście można wyprowadzić ze zgromadzonego materiału. Jeśli badanie przeprowadzono w jednej organizacji, należy zachować ostrożność przy odnoszeniu wyników do całej branży albo wszystkich przedsiębiorstw w kraju.
Właśnie dlatego w zakończeniu warto omówić ograniczenia badania. Mogą one wynikać z liczebności próby, sposobu doboru respondentów, koncentracji na jednym podmiocie, ograniczonego okresu badawczego, niepełnego dostępu do danych albo przyjętej metody. Nie należy traktować takiego fragmentu jako przyznania się do słabości pracy. Świadome wskazanie ograniczeń pokazuje, że autor potrafi krytycznie ocenić własne badania.
Przykładowo można zaznaczyć, że badanie zostało przeprowadzone w jednym przedsiębiorstwie, dlatego uzyskanych rezultatów nie można automatycznie generalizować na wszystkie organizacje danej branży. Można również wskazać, że zastosowano ankietę opartą na deklaracjach respondentów, co oznacza, że odpowiedzi przedstawiają ich opinie i odczucia, a nie zawsze obiektywnie mierzalne zachowania.
Ograniczenia mogą prowadzić naturalnie do wskazania kierunków dalszych badań. Jeśli objęto analizą tylko jedną organizację, można zasugerować rozszerzenie badań na większą liczbę podmiotów. Jeśli zastosowano wyłącznie metodę ilościową, przyszłe badania można uzupełnić o wywiady pogłębione. Takie propozycje powinny wynikać z doświadczeń zdobytych podczas realizacji pracy.
Warto również przedstawić znaczenie praktyczne wyników, jeśli charakter pracy na to pozwala. Wnioski mogą wskazywać, jakie działania powinna podjąć badana organizacja, jakie rozwiązania warto udoskonalić albo jakie obszary wymagają szczególnej uwagi. Rekomendacje praktyczne mają dużą wartość wtedy, gdy wynikają bezpośrednio z przeprowadzonych badań.
Jeżeli na przykład badanie wykazało, że pracownicy pozytywnie oceniają system wynagradzania, ale wskazują na niewielkie możliwości rozwoju zawodowego, rekomendacje mogą dotyczyć rozbudowy programu szkoleń, stworzenia ścieżek awansu albo zwiększenia dostępu do działań rozwojowych. Takie zalecenia są uzasadnione, ponieważ opierają się na wynikach, a nie na przypadkowych pomysłach autora.
W zakończeniu można także odnieść uzyskane rezultaty do wcześniejszych badań przedstawionych w literaturze. Jeśli własne wyniki są zbieżne z ustaleniami innych autorów, warto to zauważyć. Jeżeli występują różnice, również mogą być interesujące. Należy jednak uważać, aby zakończenie nie zamieniło się w kolejny rozbudowany przegląd literatury.
W pracach projektowych i technicznych zakończenie może mieć nieco inny charakter niż w badaniach ankietowych. W takim przypadku warto ocenić funkcjonalność opracowanego rozwiązania, stopień spełnienia założeń projektowych, możliwości jego praktycznego wykorzystania oraz ewentualne ograniczenia. Można również wskazać elementy wymagające dalszego rozwinięcia.
Jeśli opracowano aplikację, system informatyczny, urządzenie, model lub procedurę, zakończenie powinno odpowiadać na pytanie, czy przyjęte wymagania zostały spełnione. Warto zaznaczyć, jakie testy wykonano, jakie wyniki uzyskano oraz w jakich warunkach rozwiązanie może być stosowane. Sam opis tego, że projekt został wykonany, nie wystarcza.
W pracy teoretycznej zakończenie również powinno zawierać własne wnioski autora. Brak badań empirycznych nie oznacza, że należy ograniczyć się do streszczenia literatury. Własny wkład może polegać na porównaniu stanowisk, uporządkowaniu koncepcji, krytycznej analizie istniejących rozwiązań lub przedstawieniu własnej syntezy problemu.
Zakończenie nie powinno zawierać nowych definicji ani szczegółowego omawiania teorii, które nie występowały wcześniej. Jeśli konieczne jest odwołanie do określonej koncepcji, powinna ona zostać przedstawiona w zasadniczej części pracy. Podobna zasada dotyczy danych. Nie należy dopiero w zakończeniu wprowadzać nowych tabel, wykresów czy wyników badań.
Warto również ograniczyć cytaty. Zakończenie powinno być przede wszystkim głosem autora pracy. Jego głównym zadaniem jest przedstawienie własnej syntezy rezultatów, dlatego rozbudowane przywoływanie cudzych stanowisk może osłabiać ten efekt. Jeżeli istnieje potrzeba odniesienia się do literatury, powinno ono być krótkie i uzasadnione.
Istotna jest również forma językowa. Zakończenie powinno być napisane w sposób rzeczowy i precyzyjny. Należy unikać sformułowań typu „wydaje mi się”, „moim zdaniem chyba” czy „uważam, że badania były bardzo ciekawe”. Wnioski powinny wynikać z argumentów i danych, a nie z deklaracji osobistych przekonań.
Nie oznacza to jednak, że tekst musi być całkowicie bezosobowy. Sposób narracji zależy od zwyczajów danej uczelni i dyscypliny. Możliwe są konstrukcje „przeprowadzone badania wykazały”, „na podstawie analizy stwierdzono” czy „uzyskane wyniki pozwalają przyjąć”. Najważniejsze jest zachowanie konsekwencji stylistycznej.
Dobrze jest unikać również przesadnie uroczystych zakończeń. Zdania typu „niniejsza praca stanowi ważny wkład w rozwój współczesnej nauki” są najczęściej nieuzasadnione w przypadku pracy magisterskiej. Lepiej konkretnie wskazać, jakie rezultaty uzyskano i jakie mogą mieć znaczenie.
Podziękowania, jeśli student chce je zamieścić, nie powinny zastępować merytorycznego zakończenia. Na wielu uczelniach umieszcza się je w osobnej części albo w innym miejscu pracy. Bibliografia i aneksy również nie stanowią zasadniczej treści zakończenia – są odrębnymi elementami pracy następującymi po części merytorycznej zgodnie z wymaganiami uczelni.
Objętość zakończenia powinna odpowiadać charakterowi pracy. Nie ma potrzeby sztucznego dążenia do określonej liczby stron, jeśli wszystkie najważniejsze wnioski można przedstawić krócej. Z drugiej strony jedno- lub dwuzdaniowe zakończenie pracy liczącej kilkadziesiąt stron będzie zazwyczaj niewystarczające. Powinno ono obejmować wszystkie najważniejsze rezultaty i zamknąć cały tok badań.
Warto zachować właściwe proporcje. Pierwsza część zakończenia może krótko przypomnieć główny problem i cel pracy. Następnie należy przedstawić najważniejsze wyniki i odpowiedzi na problemy badawcze, później odnieść się do hipotez, a następnie przedstawić wnioski, ograniczenia oraz ewentualne rekomendacje i kierunki dalszych badań. Nie jest to jednak sztywny schemat, który trzeba stosować w każdej pracy.
Dobrą metodą przygotowania zakończenia jest wcześniejsze wypisanie najważniejszych ustaleń każdego rozdziału. Następnie należy wybrać spośród nich te, które mają bezpośredni związek z celem i problemami badawczymi. Pozwala to uniknąć przepisywania całych podsumowań rozdziałów i skupić się na najważniejszych rezultatatach.
Można również przygotować zestawienie: cel – wynik – wniosek. Jeżeli cel dotyczył określonej kwestii, trzeba wskazać, jaki wynik uzyskano oraz jaki wniosek z niego wynika. Podobnie można postąpić z każdym problemem i hipotezą. Jest to bardzo praktyczny sposób sprawdzenia, czy zakończenie rzeczywiście domyka wszystkie elementy metodologiczne pracy.
Po napisaniu zakończenia warto jeszcze raz porównać je ze wstępem. Jeśli we wstępie pojawia się pięć problemów badawczych, a zakończenie odpowiada tylko na trzy, oznacza to, że czegoś brakuje. Jeśli natomiast w zakończeniu występują wnioski dotyczące kwestii, których wcześniej w ogóle nie analizowano, warto sprawdzić, czy nie wyszły one poza zakres pracy.
Takie porównanie pozwala również wykryć zmianę celu, która mogła nastąpić w trakcie pisania. Często praca ewoluuje – zmienia się zakres badań, część hipotez zostaje zmodyfikowana, pojawiają się nowe dane. W takiej sytuacji należy doprowadzić wstęp i zakończenie do pełnej zgodności z ostateczną wersją opracowania.
Zakończenie powinno pozostawić czytelnikowi jasną odpowiedź na pytanie: czego dowiedzieliśmy się dzięki tej pracy? Jeśli po jego przeczytaniu nadal trudno ustalić, jakie były najważniejsze rezultaty, część ta wymaga dopracowania. Dobre zakończenie nie polega na powtórzeniu treści, lecz na jej syntezie i interpretacji.
Właśnie dlatego napisanie dobrego zakończenia bywa trudniejsze niż przygotowanie niektórych rozdziałów. Autor musi spojrzeć na całą pracę z dystansu, oddzielić wyniki najważniejsze od mniej istotnych i przedstawić je w uporządkowanej formie. Nie chodzi już o rozwijanie kolejnych zagadnień, lecz o pokazanie, co z całego przeprowadzonego wywodu rzeczywiście wynika.
Zakończenie jest jednym z miejsc, w których najlepiej widać dojrzałość autora pracy magisterskiej. Pokazuje, czy potrafi on nie tylko zgromadzić literaturę i przeprowadzić badania, ale także syntetyzować informacje, oceniać własne rezultaty, dostrzegać ograniczenia oraz formułować uzasadnione wnioski. Starannie przygotowane zakończenie zamyka wszystkie najważniejsze wątki i pozostawia czytelnika z jasnym obrazem tego, jaki rezultat przyniosła cała praca.